21 Brygada Strzelców Podhalańskich
symbolika i mundur

 SYMBOLIKA I MUNDUR STRZELCÓW PODHALAŃSKICH

   Twórca i pierwszy dowódca strzelców podhalańskich generał brygady ANDRZEJ GALICA był również pomysłodawcą symboli podhalańczyków nawiązujących do góralskiego folkloru, a mianowicie emblematu zwanego podhalanką, w kształcie wplecionej w gałązkę jedliny swastyki, kapelusza i pelery¬ny, noszonych przy mundurach galowych. Powszechnie uważa się, że swastyka to znak hitlerowców, lecz swastyka podhalań¬ska nie ma z tym złowrogim symbolem nic wspólnego. Słowo „swastyka” wywodzi się z sanskrytu (svastika) i oznacza „wiodący do pomyślności” znaczy też „dobry znak”, „pomyślna wróżba”. Jest to symboliczny i ornamentalny znak w postaci równoramiennego krzyża o ramionach zagiętych pod kątem prostym. Swastyka pojawiała się już w sztuce wczesnochrześcijańskiej i bizantyńskiej, nadal jest powszechnie stosowana jako symbol pomyślności w hinduizmie, dżinizmie i buddyzmie. Swastyka prawostronna jest powszechnie uznawana za symbol Słońca, imitując ruchem swych ramion drogę, jaką ono pokonuje. Swastyka lewostronna, poprawnie zwana sauvastika, jest symbolem nocy, straszliwej bogini Kali i praktyk magicznych. W 1910 r. w Niemczech wprowadzono swastykę jako symbol antysemickich organizacji oraz godło partii NSDAP i stronników narodowego socjalizmu a od 1935 czarna swastyka w białym kole, na karmazynowym tle stała się flagą narodową i oficjalnym symbolem hitlerowskich Niemiec. Na ziemie polskie swastyka przywędrowała prawdopodobnie wraz z praindoeuropejskimi osadnikami i najdłużej zachowała się na Podhalu. Zwana przez górali „Niespodzianym Krzyżykiem”, z należną tajemnemu znakowi czcią, umieszczana była na chatach czy też narzędziach i sprzętach domowych, miała bowiem chronić od „złego”. Swastyka znalazła się również na odznakach pamiątkowych jednostek podhalańskich jako główny motyw, czasami stylizowanej formie z trapezowymi ramionami lub w kształcie skrzyżowanych ciupag.  Podhalanka naszywana na kołnierzach mundurowych kurtek i peleryn oraz na kapeluszach, jako element mocujący pióro orle lub jastrzębie, została wprowadzona rozkazem Ministra Spraw Wojskowych w dniu 21 czerwca 1919 r. a od 1927 roku także na codzienne nakrycie głowy którymi były rogatywki, noszone do munduru służbowego. Również rodowód kapeluszy, wzorowanych na góralskich kłobukach, sięga roku 1919. Były one wykonywane z jednego kawałka specjalnie utwardzonego filcu barwy ochronnej. Miały kuliste ogłowie przechodzące u dołu w rondo i podpinkę z dwóch pasków filcu. Z lewej strony kapeluszy mocowano „Podhalanką” pióro, zaś z przodu nakładano orla wojskowego i oznaki stopni wojskowych.

 

 

 

 

 

 

      Natomiast peleryny, wzorowane na góralskich cuchach, zaczęto nosić trochę póź¬niej, bo w latach 1923—1924 i nieoficjalnie, bez formalnej zgody władz wojskowych. Dopiero 6 lutego 1936 r. Minister Spraw Wojskowych zatwierdził wzór peleryny pod¬halańskiej. Wykonana była z dwóch płatów sukna barwy ochronnej zszytych przez środek pleców. Jej szerokość w obwodzie wynosiła połowę koła, miała wykładany kołnierz i zapinana była na sześć guzików lub fantazyjnie noszona na ramionach spięta zapinką.
      Opisany mundur formacji podhalańskich był noszony do kampanii wrześniowej 1939 r., a o przywiązaniu żołnierzy do swo¬ich symboli świadczy fakt noszenia „Podhalanki” przez 1 Pułk Artylerii Motorowej 1 Dywizji Pancernej PSZ na Zachodzie oraz jeńców niemieckich oflagów, wykonywanej często „domowym sposobem”.

 

 

 


        Współcześni podhalańczycy nadal noszą bez zmian kapelusze i peleryny. Zmienił się natomiast emblemat, zamiast „Podhalanki” noszona jest szarotka, która też ma historyczny rodowód. Po raz pierwszy szarotka w formacjach podhalańskich została wprowadzona w kwietniu 1920 r. jako odznaka Szkoły Wysokogórskiej, gdzie w połączeniu z barwną parzenicą góralską naszyta była na lewym rękawie kurtki. Następnie szarotkę przyjmują na swoją odznakę pamiątkową żołnierze Batalionu Strzelców Podhalańskich l Dywizji Pancernej PSZ na Zachodzie. Po drugiej wojnie światowej szarotkę na kołnierzach peleryn i kapeluszach oraz jako naramienną odznakę rozpoznawczą nosili żołnierze Karpackiej Brygady WOP i Samodzielnego Batalionu Piechoty Górskiej KBW, późniejszej 5 Podhalańskiej Brygady Wojsk Obrony Wewnętrznej im. Ziemi Krakowskiej, a od sierpnia 1989 r. 5 Pułku Strzelców Podhalańskich, który z chwilą powstania 21 Brygady Strzelców Podhalańskich w Rzeszowie został rozformowany.

 

 

        

 

        Ciupaga jest również ważnym elementem symboliki formacji podhalańskich. Wywodzi się od popularnych nie tylko na Podhalu lasek góralskich, zwanych ciupagami. Przekazywana jest ona podczas uroczystości objęcia obowiązków przez nowego dowódcę jednostki stanowiąc symbol władzy podhalańskiej. Zamiast buławy, ciupagi używa kapelmistrz dyrygując orkiestrą podhalańską. Obok kapelusza podhalańskiego jest wręczana osobom szczególnie zasłużonym dla 21 BSP podczas nadania tytułu „Honorowego Podhalańczyka”.

 

 

 

 

 

       Znakiem rozpoznawczym 21 BSP jest szarotka umieszczona na sztandarach brygady na patkach peleryn, mundurów na kapeluszach oraz na beretach. Ponadto na prawym rękawie munduru, noszone są okrągłe odznaki rozpoznawcze z białą szarotką na ośmiu różnych kolorach, oznaczających poszczególne pododdziały brygady.

        Zgodnie z nowymi przepisami, w celu usankcjonowania oznak rozpoznawczych powstała DECYZJA Nr 134/MON MINISTRA OBRONY NARODOWEJ z dnia 18 kwietnia 2011 r. w sprawie wprowadzenia odznaki pamiątkowej oraz oznaki rozpoznawczej 21. Brygady Strzelców Podhalańskich im. gen. bryg. Mieczysława Boruty-Spiechowicza

 

 

 Oznaka noszona na rękawach przez zołnierzy Dowództwa 21 Brygady Strzelców Podhalańskich

 

 

 

 

 

                  Odznaka Pamiatkowa 21. Brygady Strzelców Podhalańskich

 

Ministerstwo Obrony Narodowej
Katalog stron wojskowych